Tự kỷ ám thị

NXB Hội nhà văn Việt Nam.
Bìa mềm, 252 trang,
giá 45000 đồng

Nhà văn Bùi Ngọc Tấn, tác giả của tiểu thuyết tự sự nổi tiếng “Chuyện kể năm 2000” và nhiều tác phẩm văn học giá trị khác, vừa được “Giải thưởng Sách & Biển Henri Queffélec” tại Liên hoan “Sách và Biển” tại Pháp năm 2012 cho tác phẩm “Biển và chim bói cá” (2009). Ông tâm sự về truyện ngắn Người chăn kiến: "Tôi viết để dự thi cuộc thi truyện cực ngắn của Tạp chí Thế Giới Mới. Viết chỉ trong một ngày xong. Đinh ninh nó sẽ đựơc giải. Thế nhưng ngay cả in trên tạp chí cũng không. Sau vụ đó, tôi càng hiểu giải thưởng có ý nghĩa gì".

Lính Đồi sim: Câu chuyện nói về tự do và cầm tù. Những hình ảnh tương phản của người mất tự do làm thần tự do; người tù cầm tù con kiến; thân phận con kiến bị cầm tù trong bánh quy, đường, thịt vẫn khao khát tự do; người lãnh đạo tự cầm tù bởi thói quen và tư duy quá khứ, tạo dựng quá khứ trong hiện tại mà biết rằng nó chẳng còn phù hợp... Đằng sau câu chuyện cho thấy con người thì ảo tưởng còn con kiến lại biết rõ mình cần gì. Ai tạo ra những thứ đó? Để làm gì? Thật đáng sợ khi đi tìm câu trả lời.

Hy vọng các bạn sẽ dành thời gian đọc hết câu chuyện này rồi cùng chiêm nghiệm về giá trị đích thực của cuộc sống. Các bạn sẽ có câu trả lời ta có cần những giá trị đó không? Ta tìm nó ở đâu? Ta có cần tạo ra giá trị cho riêng mình để làm đậm thêm giá trị xã hội không?
Xin trân trọng giới thiệu "Người chăn kiến" của Bùi Ngọc Tấn.

Lạm bàn:

Chuyện 'Người chăn kiến' và thực tiễn cuộc sống* 

Nếu phải chọn một truyện thật ngắn mà lại khái quát thật sinh động một số góc của xã hội ngày nay, Người chăn kiến của nhà văn đoạt giải quốc tế Bùi Ngọc Tấn là ứng viên sáng giá. 

Có thể câu chuyện gói gọn trong chưa đầy 1000 chữ đã vẽ lên bức tranh quá giống với nhiều nơi trong xã hội hiện đại.

 'Người chăn kiến'

Người chăn kiến kể câu chuyện một giám đốc đã có tuổi bị tù oan và ở cùng phòng với một buồng trưởng khét tiếng.

Ngay khi mới nhập trại, ông được vị 'đại ca' giao nhiệm vụ làm nữ thần Tự do, tức phải khỏa thân đứng trên bậc thang giáp với sân thượng của phòng giam, tay cầm một trong các món đồ tiếp tế của phạm nhân.

Ít lâu sau ông được giao nhiệm vụ chăn kiến mà mục đích cuối cùng là giữ kiến không ra khỏi các vòng tròn mà buồng trưởng đã vẽ.

Có hôm ông bắt được một con kiến không phải nhóm của buồng trưởng giao và xin được chăn liền bị phạt bằng cách 'làm chim' để "B" trưởng ngắm bắn:

"Ông phải rơi từ sát mái nhà xuống. B trưởng không bằng lòng với cách rơi giả vờ, rơi có chuẩn bị, rơi chân xuống trước ấy.

"Phải rơi như thật. Như bị bắn rụng thật."

Thật may mắn, vị giám đốc vẫn lành lặn và được ra tù sau bốn tháng vì người ta phát hiện ra ông bị oan.

Ông lại được giao làm giám đốc của một xí nghiệp nhưng vẫn không thể quên được thói quen chăn kiến và "thỉnh thoảng ông còn đặt cả ghế lên bàn làm việc. Và khoả thân trên ghế. Ðứng thẳng. Mắt hướng về phía xa. Tay giơ cao. Như kiểu thần Tự Do."

 Luật rừng

Chuyện chỉ có vậy nhưng người ta có thể dùng nó như tấm gương để xã hội hiện tại soi vào.

Trước tiên là một xã hội có rất nhiều luật nhưng tại nhiều nơi luật rừng lại lên ngôi.

 Trong vụ anh em nhà ông Đoàn Văn Vươn, vừa được đưa ra xét xử trong tuần, các quan chức của cả một thành phố đã dùng luật tự chế để quản lý xã hội.

Đại tá đứng đầu ngành công an Hải Phòng công khai nói rằng người dân đã phá cái mà ông nhất quyết không gọi là nhà mà chỉ gọi là "chòi" của gia đình ông Vươn trong sự cố mà ông gọi là "một trận đánh đẹp" hồi đầu năm 2012.

 Thay vì bị xử lý vì những phát ngôn và cách sử dụng lực lượng công an một cách bừa bãi, Đại tá Đỗ Hữu Ca tiếp tục tại vị để chỉ huy việc điều tra và khởi tố vụ án anh em ông Vươn "giết người".

 Tới năm 2013, chỉ riêng trong tháng Ba đã có tới sáu vụ công an bị tố hành hung người dân trong đó có một vụ dẫn tới trọng thương và một vụ chết người.

Trong những vụ này, mọi điều luật của xã hội văn minh đã nhường chỗ cho luật của kẻ mạnh cộng thêm vỏ bọc "thi hành công vụ". Những người dám đứng lên thách thức luật rừng chỉ là thiểu số.

Oan sai

Nét thứ hai của câu chuyện là những oan khiên trong xã hội giống như của vị giám đốc nọ.

Số người phải đi chặng đường hàng chục hay hàng trăm cây số ra Hà Nội để đòi công lý ngày một nhiều và rất nhiều trong số họ lại trở về với chính những đòi hỏi mà họ mang theo.

Ở nhiều nước, báo chí và người dân bị cấm có những bàn thảo vốn có thể khiến các vị trong bồi thẩm đoàn có phán quyết thiên lệch. Trong khi đó ở ta người dân và báo chí gần như có thể thả cửa bàn về mọi khía cạnh của bất kỳ vụ án nào.

 Thứ nhất, chuyện bị kết án oan hoặc không công bằng không phải là điều lạ lẫm trong xã hội.

 Thứ hai, tòa án cũng chỉ là cánh tay nối dài của nền chính trị và những phán quyết có lợi cho những người cầm quyền hoặc những người thân cận với họ không phải là điều hãn hữu.

Nhiều luật sư thừa nhận rằng những tranh luận tại tòa nếu có xảy ra cũng không ảnh hưởng nhiều tới kết luận của các vị thẩm phán.

Thói quen

Nét thứ ba, mà có lẽ là nét quan trọng nhất, người ta có thể liên hệ từ Người chăn kiến tới xã hội ngày nay là những cách làm việc độc đoán theo thói quen.

Người chăn kiến còn làm người ta suy nghĩ về những gì mà các chính trị gia nói và những việc họ làm sau những cánh cửa đóng kín.

Bùi Ngọc Tấn cũng khiến độc giả liên tưởng tới điều có thể được coi là sự tự cầm tù về hành vi và tư tưởng của những người mà trên thực tế hoàn toàn không bị giam cầm sau bốn bức tường.

Nguyễn Hùng

 * Bài không còn nguyên tác, đã sửa 1 chỗ, thay 01 từ và lược bỏ 02 ý để phù hợp với tôn chỉ của Lính Đồi sim.